Vì sao mắc sốt xuất huyết lần hai dễ nặng hơn lần đầu
Có bốn típ vi rút Dengue. Mắc típ này không bảo vệ lâu dài với típ khác, và kháng thể cũ có thể làm lần nhiễm sau nặng hơn. Hiện tượng ADE giải thích thế nào, và điều đó có ý nghĩa gì với vắc xin.

Nhiều người mắc sốt xuất huyết lần đầu chỉ sốt vài ngày, nhưng lần sau lại bị sốc hoặc xuất huyết nặng. Lý do nằm ở đặc điểm miễn dịch của vi rút Dengue. Bài viết dựa trên Chương 7 và 12 sách Sốt xuất huyết Dengue (Hội Y học Dự phòng Việt Nam và Tổng hội Y học Việt Nam; Takeda Việt Nam tài trợ in).
Bốn típ vi rút, bốn lần có thể mắc
Vi rút Dengue có bốn típ huyết thanh: DENV-1, 2, 3 và 4. Sau khi khỏi bệnh, cơ thể có miễn dịch lâu dài với đúng típ đã mắc. Với ba típ còn lại, sự bảo vệ chỉ kéo dài ngắn, giảm dần trong 1–2 năm. Vì vậy một người có thể mắc sốt xuất huyết nhiều lần, mỗi lần do một típ khác.
Lần nhiễm đầu gọi là nhiễm tiên phát. Lần nhiễm sau với típ khác gọi là nhiễm thứ phát. Sách xác định nhiễm thứ phát là nguy cơ lớn nhất khiến bệnh tiến triển nặng.
Nguồn: Sốt xuất huyết Dengue (Hội Y học Dự phòng Việt Nam và Tổng hội Y học Việt Nam; Takeda Việt Nam tài trợ in), Chương 7, mục 1.4.1 và 2.4, tr. 142, 145.
ADE: kháng thể cũ giúp vi rút mới
ADE (Antibody-Dependent Enhancement) có nghĩa là tăng cường nhiễm trùng phụ thuộc kháng thể. Diễn tiến như sau:
- Kháng thể có từ lần nhiễm trước nhận ra vi rút típ mới và bám vào nó, nhưng không trung hòa được.
- Phức hợp kháng thể – vi rút được các tế bào miễn dịch (bạch cầu đơn nhân, đại thực bào) nuốt vào qua thụ thể Fcγ.
- Thay vì bị tiêu diệt, vi rút nhân lên mạnh hơn bên trong các tế bào này. Một số tín hiệu chống vi rút của tế bào cũng bị ức chế.
- Lượng vi rút tăng cao kích hoạt phản ứng viêm quá mức, giải phóng nhiều cytokine. Thành mạch tăng tính thấm, huyết tương thoát ra ngoài lòng mạch. Đây là cơ chế của sốt xuất huyết nặng và sốc.
Tế bào T nhớ từ lần nhiễm trước cũng phản ứng chéo với típ mới. Chúng không bảo vệ được, mà còn góp phần vào phản ứng viêm quá mức.
Nguồn: Sốt xuất huyết Dengue (Hội Y học Dự phòng Việt Nam và Tổng hội Y học Việt Nam; Takeda Việt Nam tài trợ in), Chương 7, mục 1.4.2 và 2.1, tr. 143–144.
Ai dễ bị nặng
Theo sách, phần lớn ca nặng là:
- Người lớn nhiễm lần thứ hai.
- Trẻ nhũ nhi nhiễm lần đầu nhưng có mẹ đã từng nhiễm Dengue, vì kháng thể của mẹ truyền sang con qua nhau thai.
Sách Khuyến cáo 2026 cũng xếp trẻ em, người nhiễm lần hai, phụ nữ mang thai, người cao tuổi và người có bệnh nền vào nhóm nguy cơ cao diễn tiến nặng.
Điều này không có nghĩa lần đầu luôn nhẹ. Bất kỳ ai mắc sốt xuất huyết cũng cần theo dõi dấu hiệu cảnh báo trong giai đoạn nguy hiểm.
Nguồn: Sốt xuất huyết Dengue (Hội Y học Dự phòng Việt Nam và Tổng hội Y học Việt Nam; Takeda Việt Nam tài trợ in), Chương 7, mục 2, tr. 143–144; Khuyến cáo lịch tiêm chủng cho mọi lứa tuổi ở Việt Nam (Hội Y học Dự phòng Việt Nam, tái bản lần 3, 2026), Phần IV, mục 2.6.1, tr. 186.
ADE và vắc xin
Vì ADE, sách đặt yêu cầu: vắc xin sốt xuất huyết phải bảo vệ cân bằng cả bốn típ và không được gây ra hiện tượng này.
- Dengvaxia, vắc xin đầu tiên, có nguy cơ làm bệnh nặng hơn ở người chưa từng nhiễm. Vì vậy chỉ tiêm được sau khi xét nghiệm xác nhận đã từng nhiễm. Vắc xin này đã ngừng sản xuất từ tháng 1/2024.
- Qdenga, vắc xin đang dùng tại Việt Nam, được theo dõi 4,5 năm trong thử nghiệm. Kết quả không ghi nhận tăng nguy cơ bệnh nặng ở người chưa từng nhiễm, nên không cần xét nghiệm trước tiêm.
- Hiệu lực của Qdenga khác nhau theo típ: cao với típ 2 và típ 1, thấp hơn với típ 3 và 4. Vắc xin giúp giảm mạnh nguy cơ nhập viện, nhưng không thay thế được việc diệt muỗi và theo dõi khi bị sốt.
Nguồn: Sốt xuất huyết Dengue (Hội Y học Dự phòng Việt Nam và Tổng hội Y học Việt Nam; Takeda Việt Nam tài trợ in), Chương 12, mục 2.1–2.2, tr. 240–246.