Bệnh do não mô cầu: diễn tiến nhanh, dấu hiệu cần nhận biết và cách phòng
Não mô cầu có thể gây tử vong trong vòng 24 giờ. Đường lây, các thể bệnh, ban xuất huyết đặc trưng, nhóm huyết thanh ở Việt Nam và các biện pháp phòng bệnh.

Não mô cầu (Neisseria meningitidis) là một trong những vi khuẩn hàng đầu gây viêm màng não ở cả trẻ em và người lớn. Bài viết dựa trên sách Dự phòng bệnh do não mô cầu ở Việt Nam (Hội Y học Dự phòng Việt Nam) và Phần III sách Khuyến cáo lịch tiêm chủng cho mọi lứa tuổi ở Việt Nam (Hội Y học Dự phòng Việt Nam, tái bản lần 3, 2026).
Mức độ nguy hiểm
- Không điều trị, tỷ lệ tử vong có thể lên tới khoảng 50%.
- Dù được điều trị kháng sinh kịp thời, tỷ lệ tử vong vẫn trên 10%, cao nhất ở trẻ nhũ nhi.
- Bệnh có thể từ những triệu chứng không đặc hiệu trong 4–6 giờ đầu chuyển thành nặng và tử vong trong vòng 24 giờ.
- Khoảng một nửa số trẻ nhũ nhi sống sót sau thể xâm lấn có di chứng.
Nguồn: Dự phòng bệnh do não mô cầu ở Việt Nam (Hội Y học Dự phòng Việt Nam), Bài 5, mục 1 và 2.1.1, tr. 141–142.
Các thể bệnh
Thời gian ủ bệnh 1–10 ngày, thường dưới 4 ngày. Giai đoạn này hầu như không có triệu chứng, hoặc chỉ viêm đường hô hấp trên nhẹ.
Khi bệnh khởi phát, có hai bệnh cảnh chính:
- Viêm màng não: khoảng 50% trường hợp.
- Nhiễm khuẩn huyết: kèm viêm màng não ở 35–40%, không kèm ở 10–15%.
Nguồn: Dự phòng bệnh do não mô cầu ở Việt Nam (Hội Y học Dự phòng Việt Nam), Bài 5, mục 2.1.1, tr. 142.
Dấu hiệu cần đưa đi viện ngay
- Sốt cao đột ngột, đau đầu, nôn.
- Cổ cứng, sợ ánh sáng. Ở trẻ nhũ nhi có thể thấy thóp phồng. Trẻ rất nhỏ thường không có dấu hiệu màng não rõ, nên không có dấu hiệu này cũng không loại trừ được bệnh.
- Li bì, lú lẫn, co giật.
- Ban xuất huyết trên da: chấm hoặc mảng đỏ tím, bờ nham nhở, ấn không mất. Ban có thể hoại tử ở giữa, gọi là tử ban. Tử ban gặp ở khoảng 50–60% trường hợp xâm lấn. Ban lan nhanh về số lượng hoặc kích thước là dấu hiệu bệnh đang diễn tiến tối cấp.
Ở trẻ em, các dấu hiệu màng não thường xuất hiện sau khoảng 12–15 giờ từ triệu chứng đầu tiên. Vì vậy đừng chờ đủ các triệu chứng mới đi khám.
Nguồn: Dự phòng bệnh do não mô cầu ở Việt Nam (Hội Y học Dự phòng Việt Nam), Bài 5, mục 2.1.1, tr. 143, 150.
Ai có nguy cơ cao
- Trẻ dưới 5 tuổi, đặc biệt dưới 6 tháng tuổi.
- Thanh thiếu niên 15–24 tuổi sống tập thể: ký túc xá, doanh trại.
- Người suy giảm miễn dịch, không có lách hoặc lách suy chức năng.
- Người tiếp xúc gần với người bệnh.
- Người đến vùng đang có dịch.
Nguồn: Dự phòng bệnh do não mô cầu ở Việt Nam (Hội Y học Dự phòng Việt Nam), Bài 5, mục 2.1.1, tr. 142; Bài 8, tr. 254.
Nhóm huyết thanh ở Việt Nam
Có 12 nhóm huyết thanh não mô cầu. Các nhóm A, B, C, W, X, Y gây phần lớn ca bệnh. Ở Việt Nam, nhóm B chiếm ưu thế trong các nghiên cứu được sách trích dẫn:
- Một nghiên cứu trong quân đội năm 2021: 91% trong 69 ca xâm lấn là nhóm B, có 2 ca nhóm W.
- Một nghiên cứu ở miền Nam giai đoạn 1980–2019: 94% nhóm B, còn lại nhóm C.
- Ở người lành mang vi khuẩn: nhóm B 56%, nhóm C 21%.
Sách lưu ý rằng chưa có đủ dữ liệu về phân bố nhóm huyết thanh trên toàn quốc, và phân bố này có thể thay đổi theo thời gian. Vì vậy Hội Y học Dự phòng khuyến cáo phòng rộng đủ các nhóm A, B, C, W, Y.
Nguồn: Dự phòng bệnh do não mô cầu ở Việt Nam (Hội Y học Dự phòng Việt Nam), Lời nói đầu, tr. 3; Bài 1, tr. 30; Bài 3, tr. 125; Bài 8, tr. 255–256.
Cách phòng bệnh
- Tiêm vắc xin. Đây là biện pháp phòng bệnh lâu dài. Nhóm B tiêm sớm nhất có thể từ 2 tháng tuổi; nhóm A, C, W, Y tiêm trong năm đầu đời. Thanh thiếu niên và người có nguy cơ cũng cần tiêm. Các loại vắc xin và lịch tiêm xem bài "Các vắc xin não mô cầu đang có ở Việt Nam và lịch tiêm theo tuổi".
- Uống kháng sinh dự phòng nếu tiếp xúc gần với người bệnh, tốt nhất trong 24 giờ sau khi ca bệnh được chẩn đoán.
- Giữ vệ sinh: rửa tay bằng xà phòng, đeo khẩu trang khi ho, không dùng chung dụng cụ ăn uống, giữ nhà ở thông thoáng.
- Khi có dấu hiệu nghi ngờ, đi khám hoặc báo ngay cho cơ sở y tế gần nhất.
Nguồn: Dự phòng bệnh do não mô cầu ở Việt Nam (Hội Y học Dự phòng Việt Nam), Bài 6, mục 2.1–2.2, tr. 170–177.